रातु नदीको बाँध तीन ठाउँमा फुट्यो, जलेश्वर जलमग्न

महोत्तरी । रातु नदीको बाँध बिहीबार (१ अक्टोबर) तीन ठाउँमा फुटेपछि जलेश्वरमा बाढीको पानी पसेको छ। जलेश्वर मधेश प्रदेशको महोत्तरी जिल्लाको सदरमुकाम हो। नागरिक न्युज र अनलाइनखबरका अनुसार बाँध फुटेपछि सहर डुबानमा परेको छ।

गोरखापत्रका अनुसार बलवा नगरपालिकाको वन्चौरी, र महोत्तरी गाउँपालिकाको गोरिगमा र मडैमा बाँध फुटेको हो। महोत्तरी गाउँपालिकाका रतबारा, मडै र गोरिगमा, र जलेश्वर नगरपालिकाका छोटका रतबारा, बज्राही र धवौली गरी छ बस्तीको खेतमा रहेको धान बाढीले बिगारेको अनलाइनखबरले जनाएको छ।

यी बस्तीका किसानले यही धान घरमा खान्छन्, र बाली भित्र्याएपछि बेच्छन् पनि। बाँध बर्सेनि यिनै ठाउँमा भत्किने गरेको एक स्थानीय किसानले रातोपाटीसँग बताएका छन्।

महोत्तरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी इन्द्रदेव यादवले भत्किएको बाँध टाल्न र डुबेको सहरको पानी निकाल्न मर्मत टोली खटिसकेको अनलाइनखबरलाई बताएका छन्।

यहाँ उल्लेख गरिएका सञ्चारमाध्यमले बिहीबार रातिसम्म कुनै मृत्यु, घाइते वा विस्थापित परिवारको संख्या जनाएका छैनन्। धानबालीको नोक्सान रुपैयाँमा कति हो भन्ने अंक पनि कुनै सञ्चारमाध्यमले दिएको छैन। बाँध फुटेको एक दिन बितिसक्दा पनि यी आँकडा अझै अज्ञात छन्।

समाचारले छुटाएको कुरा

वन्चौरीको यो बाँध पहिलो पटक फुटेको होइन। रातोपाटीले आफैं उल्लेख गरेअनुसार उही ठाउँमा गत वर्ष पनि बाँध फुटेको थियो। त्योभन्दा अघि २०२१ मा रातु नदीले तिलगढनजिक बाँध फुटाएर करिब ९०० घरमा पानी पसेको द काठमाडौं पोस्टले लेखेको थियो। बलवाका एक स्थानीयले द काठमाडौं पोस्टलाई त्यो बाँध "जीर्ण अवस्थामा" रहेको बताएका थिए। बिहीबार फुटेको ठाउँ तिलगढकै खण्ड हो भनेर कुनै सञ्चारमाध्यमले जनाएको छैन। बिहीबार फुटेका तीन ठाउँमध्ये एउटा वन्चौरी अघिल्लो वर्ष पनि फुटेको रातोपाटीले जनाएको छ।

महोत्तरीको रातु नदीमा दातृ निकायको लगानीमा बनेका बाढी पूर्वसूचना प्रणाली वर्षौंदेखि छन्। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र अर्थात् आइसिमोडका अनुसार संस्थाले महोत्तरीको रातु नदीमा समुदायमा आधारित तीन बाढी पूर्वसूचना प्रणाली जडान गरेको थियो। ती प्रणाली पानी बढ्नुअघि स्थानीयलाई सचेत गराउन बनाइएको आइसिमोडले जनाएको छ। आइसिमोडको अभिलेखअनुसार ती प्रणाली नदीको माथिल्लो भागमा बर्दिबास, कालापानी र लालगढनजिक राखिएका छन्। ती प्रणाली अझै चलिरहेका छन् कि वन्चौरी, गोरिगमा वा मडैसम्म पुग्छन् भन्ने कुनै स्रोतले जनाएको छैन। बिहीबार बाँध फुट्नुअघि ती प्रणालीले सचेत गराए कि गराएनन्, वा ती चलेकै थिए कि थिएनन् भन्ने कुनै प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छैन।

यो ढर्रा अझ पुरानो हो। द काठमाडौं पोस्टले २०१९ मा यही प्रदेशका अधिकारीले फुटेका बाँध बालुवाका बोराले टालेको लेखेको थियो। ती बोरा पानी थाम्न "पर्याप्त बलियो थिएनन्" भनी पोस्टले उल्लेख गरेको थियो। त्यतिबेला रातु नदीको बाढीले महोत्तरी र छिमेकी जिल्लामा क्षति पुर्‍याएको द काठमाडौं पोस्टले जनाएको थियो। द काठमाडौं पोस्टले आफैं बाढीग्रस्त जिल्लाले हरेक वर्ष उस्तै संकट भोग्ने गरेको तर स्थायी समाधान नभएको जनाएको थियो। प्रमुख जिल्ला अधिकारी यादवले आपतकालीन मर्मतको कुरा गरेका छन्, तर स्थायी पुनर्निर्माणको योजना छ कि छैन भन्ने उनले भनेका छैनन्।

अझै थाहा नभएका कुरा

रातु नदीमा आइसिमोडका पूर्वसूचना प्रणाली चालू थिए कि थिएनन्, र बिहीबारको बाँध फुटाइभन्दा अघि कुनै प्रणालीले सचेतना दियो कि दिएन? यसको जवाफ आइसिमोड वा प्रमुख जिल्ला अधिकारीको कार्यालयले दिन सक्छ।

कति परिवार विस्थापित भएका छन्, र कोही घाइते वा मृत्यु भएका छन् कि छैनन्? यसको जवाफ महोत्तरीको नेपाल प्रहरी र प्रमुख जिल्ला अधिकारीको कार्यालयसँग हुनेछ।

छ बस्तीमा भएको धानबालीको नोक्सान रुपैयाँमा कति हो? महोत्तरीको जिल्ला कृषि ज्ञान केन्द्रले अझै यसको मूल्याङ्कन गरेको छैन।

बाँध फुटेको ठाउँनजिक बालुवा र गिट्टी उत्खनन अझै जारी छ कि छैन? बर्दिबासका राजनीतिक दलहरूले २०२३ मा त्यस्तो उत्खननले रातु नदीको किनारलाई जोखिममा पारेको चेतावनी दिएका थिए। आइसिमोडको एक स्थलगत प्रतिवेदनअनुसार बर्दिबास यिनै बाँध फुटेका ठाउँभन्दा नदीको माथिल्लो भागमा पर्छ। त्यहाँको उत्खननले यी ठाउँमा कुनै असर पुर्‍यायो कि पुर्‍याएन भन्ने अझै पुष्टि भएको छैन। बाँध फुट्नुमा उत्खननको कुनै भूमिका छ कि छैन भन्ने कुरा बलवा नगरपालिका वा खानी तथा भूगर्भ विभागले भन्न सक्छ।

बिहीबारसम्म मर्मत टोली फुटेको बाँध टाल्ने काममा लागिरहेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी यादवले अनलाइनखबरलाई बताएका छन्। जलेश्वरको पानी निकास कहिले पूरा हुने, वा बाँध पुनः टाल्नुको सट्टा कहिले स्थायी रूपमा बनाइने भन्ने मिति अझै दिइएको छैन।